Povodom nove “Borske beležnice”: MIKLOŠ RADNOTI I BORSKI RADNI LOGOR

Bor, B. Filipović – Na najčuveniji, i najveći, radni logor u vreme Drugog svetskog rata u Evropi, Borski logor, danas sećanja čuvaju spomen kosturnica na Novom groblju (gde je sahranjeno oko 7.000 logoraša, najviše mađarskih Jevreja), knjiga dr Tomislava Pajića “Prinudni rad i otpor u logorima borskog rudnika 1941 – 1944.” (izdata 1989.), knjiga pesama velikog mađarskog pesnika i borskog logoraša, Mikloša Radnotija i spomenik Radnotiju kod Doma zdravlja.

Nakon objavljivanja prve Radnotijeve stihovnice “Borska baležnica” 1979, sada se, 13. juna, u izdanju Narodne biblioteke u Boru, pojavljuje nova knjiga u prevodu Danila Kiša i predgovoru Aleskanda Tišme. Novo izdanje potisali su Aleksandar Zograf i Zoran Paunović. Povod je 150 godina čitalaštva u Boru, od osnivanja prve čitaonice u Zlotu.

Možda je i još jedan razlog izuzetno važan, sem što se se s dužnom pažnjom prisećamo Radnotija, a to je šira, još nedovoljno poznata, priča o borskom zlogalasnom radnom logoru.

U okolini Bora, u vreme Drugog svetskog rata, postojala su čak 33 radna logora za najamanike i kažnjenike, uglavnom za Jevreje, Rome i političke zatvorenike iz više evropskih zemalja. Ovi logori dobijali su nazive po poznatim nemačkim gradovima: Berlin, Drezden, Holštajn… “Kakva je to ironija bila, logorima davati imena gradova i predela poznatim po svojim lepotama”, napisao je u “Sećanjima jednog borskog prinudnog radnika”, Mikloš Sigvetari. U početku 1942. godine najviše radnika stizalo je iz Srbije. Posla je bilo na pretek, pa su sve ubrazanije stizali Srbi iz Hrvatske, te radnici iz Holandije, Francuske, Poljske, Češke, Belgije, Grčke i Mađarske. U logorskim arhivskim dokumentima logoraši se opisuju kao “goli i bosonogi ljudi u ritama”. Borski rudnik tada je bio jedan od najvećih objekata za nemačku ratnu privredu zadovoljavajući više od četvrtine nemačke potrebe za bakrom. Uslovi rada bili su užasni, neopisivi, tortura i iživljavanje neviđeni, pa nije bilo ni čudno što su srpski radnici masovno bežali. Samo u januaru i feberuaru 1943. pobeglo je 3.217 prinudnih radnika. Logoraši umiru od iscrpljenosti i hladnoće. Dnenvo se dobijalo 200 grama hleba i “porcija” posoljene vode. “Ljudi u logorima bili su samo brojke”, pisalo je u zvaničnim izveštajima.

Nemci su u dogvoru sa Vladom Mađarske izdejstvovali da u logor dođe oko 6000 radnika iz te zemlje. U jednom od tih transporata 1944. stiže i pesnik Mikloš Radnoti. On u tom osinjaku “jada i bede” piše zbirku od devet pesama “Borska baležnica”.

U jesen 1944. Crvena armija i Titovi partizani nadiru i prema Boru. Nastaje pometnja i evakuacija logoraša preko Žagubice i Petrovca, Smederava i Beograda, Crvenke i Novog Sada do Mađarske. U tom maršu smrti, 9. novembra 1944, na poručju Mađarske, Radnotija ubijaju njegovi fašistički sunarodnici. Ostalo je zabaleženo da je u borskom logoru radio od 1. jula do 17. septembra 1944. godine. Na tom putu smrti radnici su više puta masovno streljani, najviše kod Crvenke, lokacija Ciglane. Zadržali su se i jednu noć na beogradskom Sajmištu, iz kojeg je i počelo raspoređivanje radnika po logorima u Srbiji.

Crvena armija ulazi u Bor 3. oktobra 1944. i taj datum se i danas slavi kao Dan oslobođenja Grada Bora.

 

Na fotografiji: Jedna od logorskih baraka u blizini starog borskog groblja

 

 

solarismedia

Vesti iz istočne Srbije