DELO TIMOČKIH JUNAKA JE VEČNO (4)

Autori: Dobrila Filipović i Brana Filipović

Projekat Opštine Negotin: “Stradanje 13. puka “Hajduk Veljko” 1914. – junaci Legeta, ponos Negotinske Krajine” (4)

Na zahetv saveznika, prvenstveno Francuske i Rusike, Vrhovna komanda Srpske vojske, posle bitke na Ceru, početkom septembra 1914., naradila je Prvoj i Drugoj armiji da premoste Savu i napadnu austrougarske položaje u Sremu, kako bi se sprečilo prebacivanje neprijateljskih trupa na istočni i zapadni fromt. Posle poečtnog uspeha Timočke divizije prvog poziva i 13. puka “Hajduk Veljko” Austrijanci su sa svežim snagama probili mostobvran između Čevrntije u Mačvi i Legeta kod Sremske Mitrovice. Timočki prvopozivci, mladi Negotinci i Krajišnici, junački su se borili dok su imali municije, posle je usledila – najveća katastrofa u pobedničkoj ratnoj 1914. U prvoj srpskoj plavoj grobnici, u mutnoj reci Savi, ostali su zauvek mladići sa istoka Srbije, mnogi su izginuli i najviše zarobljeni. Nestao je ceo herojski 13. puk. Najstravičnija noć slavne Timočke divizije ostala je, u nemalo segmenata, do danas nerasvetljena.

general kondic

U izveštaju Vrhovne komande, vojvoda Stepa je – ipak –  za neuspeh operacije svu krivicu svalio na komandanata Timočke divizije, generala Vladimira Kondića. Sud je Kondića oglasio krivim i osudio na godinu dana zatvora. Na obnovljenom procesu od 1922-1927., Kondić je oslobođen i rehabilitovan. U potonjoj državi bitka na Legetu je proglašena za “taktički poraz a strateški uspeh”.

A da i od crnjeg ima još crnje, potvrdila je odmazda naperijatelja nad srpskim stanovnišrvom u Sremu. Austrougari nisu mogli da zaborave prelazak Timočke divizije u Srem kao i istovremeni prelazak preko velike reke cele Prve srpske armije kod Kupinova. Mnogi Srbi su streljani, zapaljena su sela Jarak i Šašinci, goreo je i Šabac, kasnije su i ostala sela doževela zlu sudbinu, potpuno je iseljeno 27 sela, srušene su i spaljena crkve, manastiri, škole., seljaci su završavali u logorima u Hrvatskoj, Austriji, Mađarskoj. Naknadna zverstva u Mačvi samo su nastavak terora u Sremu.

Svim tim mučenicima i stradalnicima, ali i junacima i čeličnim ratnicima, Srem se odužio 1923. godine podizanjem veličanstvenog spomenika na Legetu. Idejni tvorac spomenika Ljubomir Stajić zapisao je: “Na obalama Save, na polju Leget, leže kosti heroja koji su bili prvi vesnici slobode Srbinove. Podignimo im srpmenik kakv dolikuje takvim junacima… Uključilo se i Sokolsko društvo, odazvao se ceo narod Srema. Spomenik na legtskoj poljani od 52 hektara obnovljen je i uređen za proslavu stogodišnjice legetske bitke 6. septembra 2014. Most između Mačvanske i Sremske Mitrovice, sagrađen u novije vreme, dobio je simboličan naziv “Most Timoičke divizije”.

leget2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Vitezovi sa Legeta, pisale su Novosti 2014, osujetili su plan načelnika austrougraske vojske da celu Drugu armiju prebaci u Galiciju, gde su Rusi trijumfalno potukli Četvrtu ammiju Morisa fon Ofenberga. Francusko-engleske trupe na Majni potukle su Nemce. Timočani su ispunili obaćenje dato saveznicima, nisu zakansili da polože živote na polju časti.

Promocija knjige dr Radovana Srdića, časnog Šašinčanina i dugogodišnjeg profesora mitrovačke Gimazije i direktora Istorijskog arhiva Srema, posle ovih kazivanja, nastavljena je – kako objavljuje portal Sirmijumpress – izjavom o želji autora “da na jednom mestu prikaže sve objavljeno i rečeno o događaju na Legetu početkom septembra 1914”. Da ovim, trećim, dopunjenim izdanjem nije potpuno uspeo u toj nameri svedoči i nejgova spremnost da nastavi rad i uskoro objavi i četvrto prošireno izdanje “Bitka na Legetu 1914”. Jer, samo saznanje da su “prelaz ovako velikih reka u istoriji Prvog svetskog rata činile samo dobro opremljene vojske a da srpski 13. puk, u sastavu Timočke divizije prvog poziva, nije imao ništa od toga”, podstiče na dalja istraživanja. Tu je i istina “da su životi timočkih junaka zapisani u istoriju našeg naroda, jer njihovo delo je večno” . Knjiga posebno napominje “da je 13. puk otišao u legendu, u nebeski predo otadžbine. Nama ostaje da čuvamo uspomenu”.

leget1

petar radovanovic

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Sredićeva monografija najvredniji je spomenik za više od 40.000 vojnika i  starešina Timočke divzije prvog i drugog poziva, od kojih je polovina, njih 20.000 besmrtnih – dalo je život za Otadžbinu.To je poloivna današnjeg Zječara ili Bora, najvećih timočkih gradova. Ova bolna istina ostala je zabaležena i u dnevnicima ratnika pisanim u kratkim predasima usiljenih marešva i bojeva. Jedan od tih ratnika je i Petar Radovanović iz sela Zlot, podno planine Malinik, rudarski radnik i socijalistički prvak sa Dinmitrijem Tucovićem. Petar je vojevao u oba balkanska i oba svetska rata. On je u svom dnevniku, 1914, zapisao:

-Negde u Noćaju u Mačvi, 14. sepptembra, uveče, sretosmo naše vojnike koji su jedva ostali živi, jer je Švaba kod Čevrntije potukao naše trupe. Bio je to ostatak od tragičnog 13. puka i ostalih grupa…Bili su prešli na njihovu obalu Save kod Čevrntije, bio je to 13. puk Timočke divizije i pola 15. puka, kao i delovi konjice, bolničari i dva topa. Ostali su tamo jer ih je austrijska vojska potukla. Sve je zarobljeno ili pobijeno, a vrlo malo živo uteklo, tj. ostali su samo dobri plivači. Mi smo još noću čuli trubu koja je pozivala na predaju naših zalutalih trupa. Tu smo gledali užasne prizore na obali. Puno ranjenih i mrtvih bilo je na suprotnoj strani…

            – Ova oda herojstvu, prkosu i patnji, ponosu i bratstvu, i beskrajnoj ljubavi prema majci Srbiji, nikad neće ostati prepuštena i najmanjem zaboravu. Ona je i čitanka o tome kako je Otaždbina samo jedna, kako je i roditelj, i  kućni prag, i SVE. ( Nastaviće se…)

(Na fotografijama: general Vladimir Kondić, Radovan Srdić govori na promociji 3. Izdanja svoje knjige „Bitka na Legetu 1914“, prva korica Srdićeve knjige „Bitka na Legetu 1914“, Petar Radovanović)

 

Objavljeno u okviru projekta “STRADANJE 13. PUKA HAJDUK VELJKO 1914 GODINE – JUNACI LEGETA NEGOTINSKE KRAJINE” koji je podržala Opština Negotin na konkursu za sufinansiranje projekata za ostvarivanje javnog interesa u oblasti javnog informisanja u 2016. godini

solarismedia

Vesti iz istočne Srbije